Theologisch flaneren
In zijn jaar als Theoloog des Vaderlands trok Kees van Ekris met allerlei mensen een dag lang op en kreeg zo een inkijkje in hun wereld. Op elke plek voelde hij de kracht van de mythe. Voor Kerk in Den Haag blikt hij erop terug.
We denken dat de logos bepalend is in onze cultuur. De logica. Wij denken dat we overtuigd worden door argumenten en redeneringen. Maar misschien is er een andere laag in onze cultuur die veel bepalender is voor hoe wij denken, voelen en doen. Dat is de laag van de mythos. De mythos spreekt in een andere taal over onze werkelijkheid. Ze raakt andere lagen in ons bestaan. Denk aan de grote mythische krachten van de eros, de muze, de mammon, de fortuna en narcissus. Je voelt om ons heen dat politici een ander register bespelen dan het rationele. Je hoort op allerlei manieren een epos van superioriteit, van masculiniteit, van etniciteit, van het bloed en de oorlog. Wij zijn bespookbaar – en we weten het.
De stad van de mens
Als Theoloog des Vaderlands reisde ik in 2024 een jaar lang van mens tot mens. Ik trok een dag op met iemand en kwam in diens leven. Ik was in het stadion, in het theater, in een laboratorium voor AI, in de Tweede Kamer, in een bank, op Schiphol bij de marechaussee, in een kerk. Ik slenterde in de stad van de mens, zoals de praktisch-theoloog Ted van Gennep het noemde. Theologisch flaneren.
‘De mythe kan
mensen betoveren
maar ook bezielen’
Na dat jaar schreef ik het boek De magie van het geloof, met daarin tien portretten van mensen die ik heb ontmoet, bekend en onbekend, waarbij ik theologisch reflecteer op wat ze me zeggen.
Heilig verhaal
Op elke plek voelde ik de kracht van de mythe. De voetbalclub en de sferische kracht van het stadion, met de legendes, de helden en de mythische wedstrijden. Sport heeft voor veel mensen een verlossingsdimensie. De mythe geeft je leven een heilig verhaal. Ik was in het theater en sprak lang met Stef Bos over de muze die opduikt als de lichten uitgaan en de kunstenaar bespeelbaar wordt. Ik was in het huis van de democratie, de Tweede Kamer, en ik voelde de kracht van ideologie, zowel in liberale mythes als in nationalistische ideeën. Ik was op het hoofdkantoor van een grote bank en werd getroffen door een grote Toren van Babel-tekening bij de ingang. Ik trok op met een migrantenpastor in de Bijlmer en zag dat een migrant eigenlijk een soort moderne Odysseus is, een ontheemde reiziger op weg naar een huis, een mens van wie zoveel te leren is. Ik was op Schiphol, op de grens – alle tijden door een mythische plek. De grens is een plek van angst voor de vreemdeling, van nieuwsgierigheid voor het andere, van handel en smokkel. En wat dacht je van de mythische beloftes die AI doet? Er zijn denkers die geloven dat technologie de begrenzingen van het mens-zijn – de mislukking, het lijden en de dood – zal opheffen. Wij zullen zijn als goden, zeggen zij. ‘Wij zijn Zeus’, verkondigt Stephen Fry. Mythische taal is overal.
Rattenvangers
De mythe is mysterieuze kracht. Ze kan mensen betoveren, het denken uitschakelen. Maar ze kan mensen ook bezielen. In de recente christelijke traditie hebben schrijvers als Tolkien, C.S. Lewis en J.K. Rowling dat begrepen. Hun werk behoort wereldwijd tot het best gelezen genre: Harry Potter, Narnia, In de ban van de Ring. Er zou een mythische gloed moeten liggen over ons spreken over democratie, waarheid en waarachtig geluk. We moeten de mythe niet overlaten aan de rattenvangers met hun fluiten, maar aan schrijvers, poëten en moeders die weten dat je met mysterieuze vertellingen mensen blijvend kunt motiveren tot schoonheid, waarachtigheid en liefde. In het laatste hoofdstuk van mijn boek laat ik zien hoe in het evangelie van Markus mythische krachten aanwezig zijn en hoe Jezus mensen die betoverd zijn bevrijdt en mensen die bevrijd worden bezielt.
Kees van Ekris
Kees van Ekris, De magie van het geloof: Theologie over bezieling en betovering. KokBoekencentrum, 2025.